Sprekers 2016

Lezingen:

Wijnand Mijnhardt
De Verlichting tussen onderwijs en wetenschap

Sinds de invoering van het nieuwe examen in 2015 staat voor de bovenbouw van het vwo de historische context ‘Verlichtingsideeën en de democratische revoluties, 1650-1848’ op het programma. Afzonderlijke onderdelen hiervan zijn weliswaar eerder getoetst, maar in zijn geheel vormt deze thematiek voor docenten geschiedenis een nieuwe uitdaging. Welk belang kan er vanuit wetenschappelijk oogpunt aan het onderwijs over de Verlichting, als periode en als ideaal, worden gehecht? Hoe verhoudt dit onderwerp zich tot de recente inzichten in het historisch onderzoek op het gebied van de intellectuele en politieke geschiedenis? En welk verband is er met de maatschappelijke ontwikkelingen? Wijnand Mijnhardt, hoogleraar Cultuurgeschiedenis en specialist op het gebied van de wetenschaps- en intellectuele geschiedenis van Verlichting en Romantiek, zal zich in zijn lezing over deze en andere vragen buigen.

Maarten van Buuren
Spinoza: grondlegger van de Verlichting

In 2016 publiceert emeritus hoogleraar Moderne letterkunde Maarten van Buuren liefst twee boeken waarin hij zijn passie voor Spinoza met een breed publiek deelt. Eerder dit jaar verscheen Spinoza, vijf wegen naar de vrijheid (Ambo/Anthos) en komend najaar volgt het meer didactisch georiënteerde De essentie van Spinoza (ISVW). Volgens Van Buuren moet Spinoza geplaatst worden ten opzichte van de grote denkers op wie hij zich oriënteerde: Descartes, Hobbes en Hugo de Groot. Hij overtreft hen in vijf opzichten: de radicalisering van het vrijheidsbegrip, het onderscheid tussen denkdingen en werkelijke dingen, het onderscheid tussen de natuursituatie en de samenleving, een nieuwe opvatting van kennis en ten slotte het uitzonderlijke belang dat hij toekende aan intuïtie. Spinoza legde de grondslagen voor de Verlichting maar houdt ons ook nu, vandaag de dag, richtlijnen voor die ons de weg wijzen naar het Licht.

Joke J. Hermsen
Belle van Zuylen en de Verlichting

Na haar studies letterkunde en filosofie was Joke Hermsen onder meer docent en onderzoeker aan de Universiteit Utrecht, waar ze promoveerde op het proefschrift Nomadisch narcisme. Sekse, liefde en kunst in het werk van Belle van Zuylen, Lou Andreas-Salomé en Ingeborg Bachmann (1993). Bij het grote publiek brak ze vanaf 1998 door met de romans Het dameoffer en Tweeduister. Daarnaast verkreeg ze bekendheid als essayiste met onder meer de bundels Stil de tijd (2009) en Kairos. Een nieuwe bevlogenheid (2014). In 2008 werd haar roman De liefde dus bekroond met de Halewijn literatuurprijs 2008 en genomineerd voor de Libris literatuurprijs 2009. Het onderwerp van dit boek is de achttiende-eeuwse schrijfster Belle van Zuylen, die in 1740 geboren werd op slot Zuylen vlakbij Utrecht. In navolging van haar boek spreekt Joke Hermsen in haar lezing over deze bijzondere Nederlandse exponente van de Verlichting en over het eeuwige conflict tussen liefde en trouw, hartstocht en rede, vrijheid en moraal.

Workshops:

Fieke Kroon (Teylers Museum)
Verlichting en wetenschap in de klas en in het museum

Er is in Nederland geen betere plek om de relatie tussen Verlichting en wetenschap te illustreren dan Teylers Museum in Haarlem. Het werd in 1784 als eerste museum in Nederland opgericht vanuit het verlichte ideaal dat kunst en wetenschap de mensheid konden verrijken. Ook voor het voortgezet onderwijs heeft het museum een rijk educatief aanbod. Leerlingen ervaren daarbij zelf hoe tastbaar de verlichtingsideeën hier nog aanwezig zijn, bijvoorbeeld in de encyclopedische reikwijdte van de collecties. In deze workshop laat Fieke Kroon niet alleen zien hoe het museum kan dienen als verlengstuk van het onderwijs op school, maar bespreekt ze ook mogelijkheden voor in de klas. Graag gaat ze daarvoor in gesprek hoe dit toch vrij abstracte onderwerp meer voor leerlingen kan gaan leven en helder (‘verlicht’) voor ze wordt. Centraal hierbij staat hét symbool van de Verlichting: de Encyclopedie van Diderot en d’Alembert – de Wikipedia van de 18e eeuw.

Inge Smolenaars en Dick Hart (Stanislascollege, Delft)
Oefenen, herhalen, voorbereiden: aan de slag met de historische context ‘De Verlichting’

Op zoek naar kant-en-klaar lesmateriaal? Kom dan naar deze workshop! Bij deze opdracht gaan leerlingen (in dit geval hun docenten) actief aan de slag met vraagstukken waarbij de verplichte voorbeelden uit de historische context ‘Verlichtingsideeën en de democratische revoluties’ centraal staan. Ook de bijbehorende oriëntatiekennis wordt in de opdracht geïntegreerd. Natuurlijk maken we gebruik van bronnen en is er ruimte voor verdieping. Na afloop kunt u uiteraard de opdracht desgewenst naar eigen inzicht aanpassen.

Erik Kamerbeek & sectie Geschiedenis Utrechts Stedelijk Gymnasium
De ‘Dag van de Verlichting’: over vakoverstijgend onderwijs en actualiteit

 Precies een week voor deze conferentie vindt op het Utrechts Stedelijk Gymnasium de vakoverstijgende ‘Dag van de Verlichting’ plaats. Docenten Geschiedenis, Nederlands, Duits, Frans, Natuurkunde, Kunst, Muziek en Filosofie verzorgen daarbij workshops die bij leerlingen moeten leiden tot de ervaring van ‘gestapelde’ en daarmee samenhangende kennis, waarvoor dit onderwerp zich bij uitstek leent. Bij een aantal workshops wordt het thema bovendien gekoppeld aan actuele discussies over o.a. de (vermeende) aanval op de Verlichting of over de vraag of de Verlichting de basis vormt van onze westerse cultuur. Over het hoe en waarom van deze vorm van vakoverstijgend onderwijs gaat deze workshop. Deelnemers krijgen daarbij niet alleen informatie over de inhoudelijk invulling en samenhang, maar ook over de praktische organisatie, de rol van de schoolleiding etc. Weg met het ‘gedroomde koninkrijk’! Samenwerken is het devies!

Geert van Besouw (KSG De Breul, Zeist)
Praktisch aan de slag met de context ‘De Verlichting’

In deze workshop worden verschillende werkvormen geïntroduceerd om de historische context ‘Verlichtingsideeën en de democratische revoluties’ met uw leerlingen te behandelen. Daarbij is gekozen voor activerende didactiek, waarbij ernaar wordt gestreefd historische vaardigheden te combineren met de inhoud van deze historische context. Het doel is u bij deze workshop enkele leuke en leerzame ideeën te mee te geven die u in de klas direct kunt toepassen. Ook komt een aantal algemene principes aan de orde voor het behandelen van een historische context.

Uddhava Rozendal
(Universiteit van Amsterdam/Het Nieuwe Lyceum)
Historisch redeneren: de Verlichting en de Franse Revolutie

Binnen de historische context ‘De Verlichting’ is een centrale plaats weggelegd voor de Franse Revolutie. Het is een onderwerp waarbij abstracte ideeën moeten worden vertaald naar de politieke en sociale realiteit en daarbij speelt de constructie van oorzaak-gevolg redeneringen een cruciale rol. Veel leerlingen ervaren dat als lastig. Als docent geschiedenis aan het Nieuwe Lyceum en promovendus aan de Universiteit van Amsterdam doet Uddhava Rozendal onderzoek naar het historisch causaal redeneren in het voortgezet onderwijs. In deze workshop vertaalt hij zijn onderzoek naar de concrete lespraktijk over de Franse Revolutie in het examenprogramma. Welke niveaus van causaal redeneren vallen er te onderscheiden, hoe zijn die niveaus (formatief) te toetsen en wat is daarvan het effect op de prestaties van leerlingen?